Atıf Nedir ve Neden Önemlidir?
Atıf, akademik bir çalışmada başka bir kaynaktan yararlanıldığında o kaynağın belirtilmesidir. Tez, makale veya ödev yazarken okuduğunuz bir kitaptan, makaleden ya da web sitesinden bir fikir, veri veya ifade aktardığınızda bunu nereden aldığınızı göstermek zorundasınızdır.
Atıf yapmanın üç temel amacı vardır:
- Akademik dürüstlük: Başkasının fikrine sahip çıkmamak, intihal (plagiarism) suçlamasından korunmak
- Okuyucuya yol göstermek: İlgili kaynağa ulaşmak isteyenlere referans sunmak
- Bilimsel güvenilirlik: İddiaları kanıtlanmış kaynaklara dayandırarak çalışmanın ağırlığını artırmak
Peki atıf nasıl yapılır? Yanıt, hangi atıf sistemini kullandığınıza ve kaynak türüne göre değişir.
Atıf Yapma Çeşitleri
Akademik yazımda iki temel atıf yaklaşımı vardır: metin içi atıf ve dipnot atıfı. Bunların yanı sıra kullanılan atıf sistemine göre biçim de farklılaşır.
1. Metin İçi Atıf (Parenthetical Citation)
Kaynağın bilgileri, ilgili cümlenin hemen ardından parantez içinde verilir. APA ve MLA sistemleri bu yöntemi kullanır.
APA örneği:
Öz-düzenleme, öğrenme sürecinin temel bileşenlerinden biridir (Zimmerman, 2002).
MLA örneği:
Öz-düzenleme, öğrenme sürecinin temel bileşenlerinden biridir (Zimmerman 45).
2. Dipnot Atıfı (Footnote Citation)
Kaynak bilgisi sayfanın altına dipnot olarak eklenir. Chicago ve Turabian sistemlerinde yaygındır. Hukuk, tarih ve beşeri bilimler alanındaki tezlerde sıkça kullanılır.
Örnek dipnot:
¹ Barry Zimmerman, “Becoming a Self-Regulated Learner,” Theory Into Practice 41, no. 2 (2002): 64–70.
3. Son Not (Endnote)
Dipnotla aynı mantıkla çalışır; fark, notların sayfa altında değil çalışmanın sonunda toplu olarak verilmesidir.
4. Numara Sistemi (Vancouver / IEEE)
Kaynaklar metin içinde numara ile gösterilir; kaynakça atıf sırasına göre numaralandırılır. Tıp, fen ve mühendislik alanlarında yaygındır.
Öz-düzenleme öğrenme sürecinin temelidir [1].
Tez İçin Atıf Kuralları: Hangi Sistemi Kullanmalısınız?
Tez yazarken hangi atıf sistemini kullanacağınızı belirleyen üç etken vardır:
- Üniversitenizin tez yönergesi — En belirleyici etkendir. Yönerge APA7 diyorsa başka sistem kullanamazsınız.
- Anabilim dalının geleneği — Sosyal bilimler genellikle APA, tarih Chicago, mühendislik IEEE tercih eder.
- Danışmanınızın tercihi — Yönerge esnekse danışmanınızla mutlaka görüşün.
Alana Göre Yaygın Atıf Sistemleri
| Alan | Tercih Edilen Sistem |
| Psikoloji, Eğitim, Sosyoloji | APA (7. Baskı) |
| Edebiyat, Dil Bilimleri | MLA |
| Tarih, Felsefe, Teoloji | Chicago / Turabian |
| Tıp, Sağlık Bilimleri | Vancouver |
| Mühendislik, Bilgisayar | IEEE |
| Hukuk | OSCOLA veya ulusal hukuk atıf sistemi |
Tez Yazarken Atıf Nasıl Yapılır?
Türkiye’deki üniversitelerin büyük çoğunluğu APA7 formatını benimsediğinden aşağıdaki rehber APA7 sistemine göre hazırlanmıştır.
Tek Yazarlı Kaynak
Yazar soyadı ve yayın yılı parantez içinde verilir.
Motivasyon, akademik başarının en güçlü yordayıcılarından biridir (Deci, 1985).
Yazar cümle içinde geçiyorsa yalnızca yıl paranteze alınır:
Deci (1985) motivasyonu içsel ve dışsal olmak üzere iki boyutta ele almıştır.
İki Yazarlı Kaynak
Her atıfta her iki yazar da belirtilir. Türkçe metinde “&” yerine “ve” kullanılabilir.
(Deci & Ryan, 2000) — İngilizce kaynak için
(Karasar ve Yıldız, 2020) — Türkçe kaynak için
Üç veya Daha Fazla Yazarlı Kaynak
APA7 ile gelen önemli değişiklik: üçüncü ve sonraki yazarlar ilk atıftan itibaren “et al.” ile kısaltılır.
(Smith et al., 2019)
Aynı Yazarın Aynı Yıldaki Birden Fazla Eseri
Yıla harf eklenerek ayırt edilir:
(Bandura, 1997a) ve (Bandura, 1997b)
Aynı Fikirde Birden Fazla Kaynak
Kaynaklar alfabetik sırayla ve noktalı virgülle ayrılarak verilir:
(Bandura, 1997; Deci & Ryan, 2000; Zimmerman, 2002)
Doğrudan (Aynen) Alıntı
Kaynak metin kelimesi kelimesine aktarılıyorsa tırnak içine alınır ve sayfa numarası eklenir:
“Öz-yeterlilik inancı, bireyin davranışlarını düzenlemesinde belirleyici rol oynar” (Bandura, 1997, s. 3).
Alıntı 40 kelimeyi aşıyorsa blok alıntı biçimine geçilir: tırnak kullanılmaz, metin 1,27 cm içeriden başlar ve atıf kapanış noktasından sonra gelir.
İkincil Kaynak (Aktarıldığı Gibi Aktarma)
Orijinal kaynağa ulaşamadığınızda ve başka bir eserde gördüğünüz alıntıyı kullanmak zorunda kaldığınızda:
Vygotsky’nin (1978, aktaran Wertsch, 1985) yakınsal gelişim alanı kavramına göre…
Kaynakçaya yalnızca Wertsch (1985) eklenir.
Kurumsal Yazar
(Dünya Sağlık Örgütü [DSÖ], 2020) — İlk atıf
(DSÖ, 2020) — Sonraki atıflar
Yazarı Olmayan Kaynak
Eser adının ilk birkaç kelimesi kullanılır:
(“Eğitim Reformu,” 2021)
Tarihsiz Kaynak
Tarih yerine “t.y.” (tarih yok) yazılır:
(Yıldız, t.y.)
Kaynakçada Atıf Nasıl Gösterilir?
Metin içinde atıf yaptığınız her kaynağın tam künyesi kaynakçada yer almalıdır. Kaynakça APA7’de şu kurallara tabidir:
- Alfabetik sıraya göre düzenlenir
- Asılı girinti (hanging indent) kullanılır: ilk satır solda, sonraki satırlar 1,27 cm içeriden
- Çift satır aralığı uygulanır
- Tüm yazarların soyadı ve ad baş harfi yazılır (ilk 20 yazara kadar)
Temel kaynakça örnekleri:
Kitap:
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman.
Dergide makale:
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs
and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.
Web sitesi:
Yükseköğretim Kurulu. (2023, Nisan 10). Tez yazım kılavuzu.
Atıf Yaparken Yapılan Yaygın Hatalar
Tez sürecinde en çok karşılaşılan atıf hataları şunlardır:
1. Atıf ile kaynakça arasındaki tutarsızlık
Metinde atıf yapılan kaynak kaynakçada yok ya da tam tersi. Her iki liste mutlaka çapraz kontrol edilmelidir.
2. Yanlış yazar sayısı kuralı
APA6’dan alışkanlıkla üç-beş yazarda tam liste yazmak; APA7’de üç ve üzeri yazar ilk atıftan itibaren “et al.” ile kısaltılır.
3. İkincil kaynak kullanımını belirtmemek
Orijinal eseri okumadan başka bir kaynaktaki alıntıyı “aktarıldığı gibi” göstermek, hem etik hem biçimsel kurallara aykırıdır.
4. Sayfa numarasını atlamak
Doğrudan alıntılarda sayfa numarası zorunludur; parafrazda ise isteğe bağlı ama önerilir.
5. DOI biçimini güncellememiş olmak
APA6’da “dx.doi.org” biçimi APA7’de “https://doi.org/” olarak değişmiştir.
6. Blok alıntı eşiğini karıştırmak
40 kelime ve üzerindeki doğrudan alıntılar blok biçimde verilmelidir; tırnak işareti kaldırılır.
Atıf Yapmayı Kolaylaştıran Araçlar
Tüm bu kuralları manuel uygulamak yerine referans yönetim yazılımlarından yararlanabilirsiniz:
- Zotero — Ücretsiz, açık kaynaklı; APA7 dahil onlarca format destekler
- Mendeley — Elsevier bünyesinde; PDF yönetimi güçlüdür
- EndNote — Kurumsal tercih; gelişmiş veritabanı entegrasyonu
- Microsoft Word / Google Docs Atıf Aracı — Temel düzeyde otomatik kaynakça oluşturur
Uyarı: Bu araçlar büyük kolaylık sağlasa da hata yapabilir. Özellikle Türkçe kaynaklar, basım yeri ve yayıncı bilgileri gibi alanlarda manuel kontrol şarttır.
Profesyonel Atıf Desteği Alın
Tezinizin atıf yapısını baştan oluşturmak ya da mevcut atıfları APA7’ye uyarlamak istiyorsanız profesyonel destek önemli bir zaman ve emek tasarrufu sağlar. Bu hizmet kapsamında tipik olarak şunlar yapılır:
- Tüm metin içi atıfların APA7 kurallarına göre düzenlenmesi
- Kaynakça ile atıfların çapraz kontrolü
- Eksik veya hatalı kaynak bilgilerinin tespiti
- Türkçe ve yabancı dildeki kaynakların doğru biçimlendirilmesi
- İkincil kaynak ve blok alıntı düzenlemesi
Sıkça Sorulan Sorular
Parafraz yaparken de atıf yapmak gerekiyor mu?
Evet. Başkasının fikrini kendi kelimelerinizle aktarsanız bile kaynak göstermek zorundasınızdır. Parafraz, intihal riskini ortadan kaldırmaz; yalnızca doğrudan alıntıda sayfa numarası zorunluluğunu kaldırır.
Aynı kaynağa art arda atıf yapılacaksa her seferinde tekrar mı yazılır?
APA7’de evet, her paragrafta en az bir kez atıf tekrarlanmalıdır. Bir önceki cümlede belirtilmiş olsa bile yeni paragrafta yazar-yıl bilgisi yeniden verilir.
Ders notlarına ve slaytlara atıf yapılabilir mi?
Yapılabilir; ancak yayımlanmamış materyaller akademik çevrelerde zayıf kaynak sayılır. Mümkünse birincil kaynaklara ulaşmak tercih edilmelidir.
Web sitelerinde yazar adı yoksa ne yapılır?
Yazar yoksa web sitesinin sahibi kurum yazar olarak gösterilir. Kurum da belirsizse makale ya da sayfa başlığı ilk sıraya alınır.
Türkçe tezlerde “et al.” yerine “ve diğ.” kullanılabilir mi?
Bazı üniversiteler Türkçe metinlerde “ve diğ.” kısaltmasını kabul eder. Kesin yanıt için üniversitenizin tez yönergesini ya da danışmanınızı referans alın.
Atıf nasıl yapılır sorusu, tez sürecinin en çok zaman alan ve en sık hata yapılan boyutlarından birini oluşturur. Doğru atıf; çalışmanızı intihal suçlamasından korur, bilimsel güvenilirliğini artırır ve okuyucuya kaynak takibinde kolaylık sağlar. Tez yazarken atıf kurallarına hâkim olmak, kullandığınız sistemi başından belirlemek ve kaynakça ile metin içi atıfları düzenli olarak eşleştirmek süreci çok daha yönetilebilir hale getirir. Desteğe ihtiyaç duyarsanız uzman bir akademik editörden veya formatlama hizmeti sunan profesyonellerden yardım alabilirsiniz.
